فرانسیس هالزن: ۳۵ سال پیش، هوش مصنوعی را به فیزیک آورد
فرانسیس هالزن سال‌ها قبل از آن‌که هوش مصنوعی به هر گوشی و هر نرم‌افزاری راه پیدا کند، به فکر استفاده از آن در قلب یک آزمایش بزرگ فیزیکی افتاد. او حالا در ۸۲ سالگی و یک روز پس از دریافت جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶، از همان ایده حرف می‌زند که روزی فقط یک مقاله دانشگاهی به نظر می‌رسید.
از دوچرخه تا نوترینو
هالزن در مصاحبه‌اش در شهر تورین ایتالیا گفت، وقتی کوچک بود بیشتر به دوچرخه فکر می‌کرد و رؤیایش شرکت در تور دو فرانس بود. بعدها مسیرش عوض شد و سر از رصدخانه‌ای درآورد که در دل یخ‌های قطب جنوب دفن شده است. رصدخانه IceCube با ۵۴۸۴ ماژول نوری ساخته شد تا نوترینوها را شکار کند؛ ذراتی که از فاصله‌های دور کیهانی می‌آیند و از کنار چشم ما رد می‌شوند.
نوترینوها مثل نور معمولی رفتار نمی‌کنند. در آسمان معمولی، کهکشان راه شیری بخش بزرگی از آنچه می‌بینیم را پر می‌کند. اما وقتی با چشم نوترینویی نگاه کنی، راه شیری تقریباً ناپدید است و جای آن را کهکشان‌های دیگر گرفته‌اند. هالزن و تیمش سال‌ها با همین مشکل دست‌وپنجه نرم کردند: چطور داده‌هایی را که پر از نویز و پراکنده بود، به شکل یک تصویر دربیاورند.
ایده‌ای که در ۱۹۹۱ هنوز غریب بود
شبکه‌های عصبی در اواخر دهه ۱۹۸۰ به‌تدریج شناخته شدند. هالزن در سال ۱۹۹۱ مقاله‌ای نوشت و پیشنهاد کرد از این ابزار تازه برای تحلیل داده‌های یک آزمایش فیزیک کلاسیک استفاده شود. در آن زمان کسی نمی‌دانست این ابزارها روزی قادر خواهند بود کهکشان راه شیری را از دل داده‌های IceCube بیرون بکشند.
او می‌گوید استفاده از هوش مصنوعی در ابتدا گاه‌به‌گاه و آزمایشی بود. اما IceCube مسئله‌ای واقعی برای این فناوری ساخت. داده‌های رصدخانه آن‌قدر پیچیده و حجیم بودند که روش‌های سنتی تحلیل جواب نمی‌دادند. شبکه‌های عصبی و الگوریتم‌های یادگیری ماشین توانستند الگوهایی را پیدا کنند که چشم انسان از دیدن‌شان عاجز بود.
راه شیری در آسمان نوترینویی
تا پیش از به‌کارگیری هوش مصنوعی، پژوهشگران IceCube نمی‌توانستند کهکشان راه شیری را در داده‌های خود تشخیص دهند. پس از آن‌که الگوریتم‌ها روی داده‌ها کار کردند، تصویر عوض شد. حالا آن‌ها با اطمینان می‌گویند که راه شیری را در آسمان نوترینویی استخراج کرده‌اند.
هالزن از این نتیجه به‌عنوان تأییدی بر تصمیمی که ۳۵ سال پیش گرفت یاد می‌کند. او معتقد است IceCube نمونه‌ای موفق از همکاری میان فیزیک و هوش مصنوعی است؛ جایی که مسئله واقعی پژوهش، ابزار تازه را به کار گرفت و نتیجه داد.
بودجه، نوبل و یک پیشنهاد تازه
رصدخانه IceCube تا امروز حدود ۲۵۰ میلیون دلار از بنیاد ملی علوم آمریکا دریافت کرده است. هالزن حالا در حال نوشتن یک پیشنهاد پژوهشی جدید است و با شوخی می‌گوید امیدوار است اعلام نوبل، کار تأمین بودجه را کمی آسان‌تر کند. او درباره دشوارتر شدن پژوهش علمی به‌خاطر مشکلات مالی هم صحبت کرد، ولی تأکید کرد که دانشگاه‌ها هنوز سر جای خودشان هستند و کارشان را ادامه می‌دهند.
نکته: هالزن معتقد است حتی وقتی بودجه محدود است، دانشگاه‌ها می‌توانند با انتخاب مسئله‌های درست و ابزارهای تازه، پژوهش را پیش ببرند.
سؤال‌های رایج
فرانسیس هالزن کیست؟
فیزیک‌دان آمریکایی-بلژیکی و طراح رصدخانه IceCube که جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ را دریافت کرد.
IceCube چه کار می‌کند؟
رصدخانه‌ای در قطب جنوب که با ۵۴۸۴ حسگر نوری، نوترینوهای کیهانی را در دل یخ شکار می‌کند.
هالزن از چه زمانی به هوش مصنوعی فکر کرد؟
او در سال ۱۹۹۱ مقاله‌ای نوشت و پیشنهاد استفاده از شبکه‌های عصبی برای تحلیل داده‌های فیزیک را مطرح کرد.
به گزارش دیجیاتو، هالزن حالا با افتخار از تصمیمی حرف می‌زند که سال‌ها پیش، وقتی هنوز هوش مصنوعی برای خیلی‌ها فقط یک ایده دانشگاهی بود، برداشت.
